Chùa Hải-Đức in Jacksonville

[Home] [Up] [Điểm Sách] [Sutras] [Dharma Talks] [GĐPT] [Sinh Hoạt] [Our Activities] [Kinh] [Pháp Thoại audio mp3] [Tin Tức Phật Giáo] [Thơ Văn] [Ngoại Điển] [Phật Học] [Tụng Kinh] [Nghi Lễ - Rituals]

Khuyến thế ca
(Bài ca khuyên đời)

HT Thích Chánh Lạc giảng November 1999 tại Tu Viện Bảo Pháp, California
 

Khuyến thế ca của ngài Hàm-sơn.


Xưa nay các đạo hữu có nghe là Hám chứ không phải Hàm. Hàm th́ đúng hơn! Ở Việt-nam, khi con mới sanh, sợ ma bắt ma cắn, cho nên chọn những tên thằng cu con bẹn; nhưng lớn lên đi học rồi th́ tên trong khai sanh rất là đẹp chớ không có ư nghĩa xấu. Hàm sơn có ư tốt, mà Hám là ư nghĩa xấu.

"Minh mạt tứ đại sư": cuối đời Minh có bốn vị Đại sư! Pháp sư, Đại sư, khác nhau! Pháp sư có nghĩa thông thường, tu sĩ tầm thường, không có nổi danh; c̣n những vị nổi danh, tŕ danh, văn danh, thường thường lớn tuổi, học hành giỏi, có công với Phật giáo nhiều, thường thường gọi là Đại sư. "Minh mạt tứ đại sư" là cuối đời Minh có bốn Đại sư; ngài mà viết bài Khuyến thế ca là một trong đó: Liên-tŕ, Tử-bá, Hàm-sơn và Ngẫu-ích.

Khuyến thế ca của ngài Hàm sơn là bài ca khuyên đời. Ai biết về nho giáo cũng tốt, mà Phật giáo th́ rất đậm đà; tư tưởng Phật-giáo trong đó ngài dựa vào kinh điển của nhà Phật để viết bài này. Bài này có bốn chục câu, hy vọng hai lần th́ học xong! Thầy đọc:

"Hồng trần bạch lăng lưỡng thương mang
Nhẫn nhục nhu ḥa thị diệu phang (phương)
Đáo xứ tùy duyên diên tuế nguyệt
Chung thân an phận độ thời quang

Hưu tương tự kỷ tâm điền muội
Mạc bă tha nhân quá thất dương
Cẩn thận ứng thù vô áo năo
Năi phiền tác sự hảo thương lương

Tùng lai ngần nỏ huyền tiên đoạn
Mội kiếm cương đao khẩu dị thương
Nhạ họa chỉ nhân nhàn khẩu thiệt
Chiêu khiên đa vị ngẩn tâm trường

Thị phi bất trách tranh nhân ngă
Bỉ thử hà tu luận đoản trường
Thế sự do lai đa khuyết hăm
Huyễn khu yên đắc miễn vô thường

Cật ta khuy xứ nguyên vô ngại
Thoái nhậm tam thân dạ bất thường
Xuân nhật tài khan dương liễu lục
Thu phong hựu kiến cúc hoa hoàng

Vinh hoa nguyên thị tam canh mộng
Phú quư hoàn đồng cửu nguyệt sương
Lăo bịnh tử sinh thùy thế đắc
Toan kiềm khổ lạc tự thừa đương

Nhân tùng xảo kế khoa lanh lợi
Thiên tự thung dung định chủ trương
Xiểm khúc tham sân đọa địa ngục
Công b́nh chính trực tức thiên đường

Xạ nhân hương trọng thanh tiên tự
Tàm vị tri đa mịnh tảo vương
Nhất tễ dưỡng thần b́nh vị tán
Lưỡng chung ḥa khí nhị trần tha

Sanh tiền uổng phí tâm thiên vạn
Tử hậu không tŕ thủ nhất xoang (song)
Bi hoan ly hợp triêu triêu náo
Thọ yểu cùng thông nhật nhật mang

Hưu đắc tranh cường lai đấu thắng
Bách niên hồn thị hư trường trường
Khoảnh khắc nhất thanh la cổ hiếp
Bất tri hà xứ thị gia hương".

Bài ít vậy nhưng mà giải thích cũng là nhiều lắm.

Học về câu đầu tiên:

"Hồng trần", hồng là màu đỏ, trần là bụi, nhưng mà "hồng trần" đây là chỉ cho cuộc đời; bạch là trắng, lăng là sóng, là những khi sóng gió trong cuộc đời; mà cả hai thứ đó không phải là ít ỏi ǵ! Nó nhiều lắm, nó dập dồn ghê gớm lắm! Các đạo hữu thử tưởng tượng, từ khi lọt ḷng mẹ măi cho đến vô quan tài, bao nhiêu lần vui, bao nhiêu lần khổ? Đức Phật từng nói rằng nếu nước mắt của chúng sanh mà chứa lại được, tội lỗi của chúng sanh mà giữ lại được, th́ có lẽ là sơn hà đại địa này không đủ để mà chất chồng những cái tội lỗi đó, và nước trong đại dương c̣n ít hơn nước mắt của chúng sanh trong sa bà thế giới.

Nói như vậy là các đạo hữu thấy rằng là khổ nhiều! V́ sao khổ? V́ sao có nước mắt? Thường thường là khổ, đau th́ khóc; mà khóc th́ chảy nước mắt. Cũng có khi sung sướng quá mà khóc; các đạo hữu có thấy không? Có chứ! Cái khóc mà khổ đau, mà chảy nước mắt, là thực tâm! Cha chết, mẹ chết, con chết, làm ăn thất bại ǵ đó, mà khóc, rồi chảy nước mắt, th́ cái đó là thiệt, v́ đang khổ mà khóc. C̣n có một cái loại khóc khác là "khấp như thiếu nữ vu quy nhật, tiếu tự văn nhân lạc đệ th́" khóc như người con gái về nhà chồng, th́ khóc đó là khóc giả dối, khóc đó không phải đau khổ! Đau khổ th́ ít mà vui sướng th́ nhiều; quá vui sướng mà khóc! "Tiếu tự văn nhân lạc đệ th́" là cười, mà cười ra nước mắt; cười của cái nụ cười mà ra nước mắt đó là ǵ? Cười của một người học tṛ đi xem bảng thấy ḿnh trợt vỏ chuối mà cười; đó là cái cười không thiệt, cái nước mắt đó không có thiệt, hay là cái nụ cười đó không thiệt. Đáng lẽ khóc nhưng mà lại cười. "Tiếu tự văn nhân lạc đệ th́", cười như một người học tṛ, "lạc đề" tức là thi hỏng.

Ở đây, ngài Hàm sơn muốn nói hồng trần là cuộc đời, bạch lăng là những sóng gió trong cuộc đời; "lưỡng thương mang", lưỡng là hai cái, hồng trần và bạch lăng; "thương mang" là mênh mông bát ngát, nhiều lắm, dập dồn lắm; dồn dập, nhiều nhiều, chứ không phải một cái, không phải đơn điệu, là "lưỡng thương mang". Ở trong cuộc đời đầy sóng gió đau khổ vậy th́ có phương pháp ǵ để sống được trong cuộc đời đầy đau khổ đó?

Ngài đưa ra câu thứ hai:

"Nhẫn nhục nhu ḥa thị diệu phang"; diệu phang (phương) là một cái toa thuốc hết sức là huyền diệu, là vi diệu, là nhiệm mầu. Toa thuốc đó, một là nhẫn nhục, hai là nhu ḥa.

Nhẫn nhục th́ mọi sự đều qua hết, "bách nhẫn thiên kim"; rồi "nhẫn, nhẫn, nhẫn, trái chủ oan gia tùng thử tận". Người xưa đă nói "nhẫn, nhẫn, nhẫn", "trái" là nợ, chủ nợ; nghĩa là không gây nhân xấu th́ không có quả xấu; nợ là nợ kiểu đó chớ không phải là nợ tiền nợ bạc đâu! Bởi v́ Khổng giáo có nói là "oan gia nghi giải bất nghi kết", là một cái ǵ ḿnh lỗi lầm, ḿnh lỡ rồi, mà ḿnh thấy là sai, "nghi giải" là phải mở giải thoát, tức là bỏ, kệ thua, tức là giải thoát, làm thế nào xóa nó đi, hết nó đi; đừng nghi kết, "kết" tức là thắt nó lại, oán kết!

Ai có đọc kinh Lương-Hoàng-sám th́ thấy sự oán kết nó ghê gớm! Sở dĩ sinh ra, gặp nhau, đi trên đường này ḿnh tránh đường khác, gặp nhau mà háy nguưt, là nói tiếng nặng, v́ có oán kết trong những đời nào đó rồi. V́ sao mới gặp nhau một lần mà thương nhau, tử tế với nhau? Là v́ người đó đă có ân với nhau! Nói rộng ra, vợ chồng cũng vậy, mà con cái cũng vậy: tại sao có những đứa con sinh vào nhà ḿnh mà ḿnh bảo ngồi th́ ngồi, đi học th́ học, chơi th́ chơi, có những đứa chín hay mười tuổi, sáu tuổi mà đă cứng đầu rồi, nói đường làm ngă, nó chửi ḿnh nữa?

Bởi v́ "nhi nữ th́ túc trái, khảo trái, hoàn trái, hữu trái phương lai"; "nhi" là con trai, "nữ" là con gái, mà sanh vào nhà ḿnh, đó là cái nợ cũ; mà cái đứa nào ḿnh nói đâu nghe đó là "hoàn trái" nó mắc nợ ḿnh, bây giờ nó vào nhà ḿnh nó hoàn trái, bảo ǵ nó cũng nghe hết cả, "dạ thưa ba, thưa má, con đi học về". Nhưng mà "khảo trái" là tới đ̣i nợ, th́ cứng đầu cứng cổ, hắn là chủ nợ, ḿnh là người mắc nợ, ưa chi làm nấy, bắn ḿnh nữa, giết ḿnh nữa, chửi ḿnh, "khảo trái, hoàn trái, hữu trái phương lai"; nếu nó không mắc nợ, không đ̣i nợ, th́ không bao giờ tới! Th́ đi nhà khác!

Nó chằng chịt nhau ghê gớm như một mạng lưới. Cuộc đời như một mạng lưới, có dính dáng ǵ với nhau nó mới thành cái chuyện đó, có nhân có quả, có nhân có duyên!

C̣n vợ chồng th́ "phu phụ thị tiền duyên (tiền duyên là cái duyên kiếp trước rồi), thiện duyện, vô duyên, ác duyên bất hợp". "Thiện duyên" là tới để cho có hạnh phúc, chiều nhau, thương yêu lo lắng cho nhau, sống một cuộc đời thật là đẹp, từ khi lập gia đ́nh măi cho tới khi vô quan tài. Đó là có thiện duyên! C̣n "ác duyên" là thù nhau rồi kết duyên để mà đấu nhau; th́ mấy người đó th́ dĩa bay, chén bay, nồi bay, tivi bể hết! C̣n "vô duyên" (thiện duyên hoặc ác duyên), một trong hai cái đó th́ "vô duyên bất hợp", lấy người khác chớ không lấy ḿnh, thành ra chia tay là hết, nợ không c̣n nữa, không ở với nhau được nữa!

"Hồng trần bạch lăng lưỡng thương mang. Nhẫn nhục nhu ḥa ..." hai cái phương thuốc đó, theo ngài Hàm-sơn là một phương thuốc hết sức thần diệu, thành ra:

"Một bên thẳng, một bên dùng,
Hai bên đều thẳng th́ cùng đứt dây!"

Đó là "nhẫn"! Người chồng nói một câu, người vợ nói ba bốn câu, chồm lên, thế nào cũng có lôi thôi rồi; c̣n cười cười thôi, thà là làm thinh, chịu đi, để rồi tối đi ngủ lúc đó hăy phân bua, nói "Hồi sáng anh nói dữ quá ..." thế nọ thế kia, lúc đó ông chồng đều OK hết! Nhưng mà lúc sáng chồng nói một câu, vợ nói chục câu, thế nào cũng bị bạt tai, hay là kêu cảnh sát liền; rắc rối! Chớ ở Việt-nam đánh đập mấy cũng không sao, tha hồ!

Thành ra nhẫn nhục không những là ở ngoài đời, mà trong đạo cũng vậy; trong gia đ́nh, học đường, mọi cơ quan xă hội, nhẫn nhục là phương pháp hay nhất! Là vợ chồng:

"Chồng giận th́ vợ làm lành
từ từ mà hỏi rằng anh giận ǵ?"

th́ không sao hết, chớ c̣n không thôi rụng răng hết! "Nhẫn nhục" là chịu đựng, chịu thua thiệt, chịu lắng nghe. "Nhu ḥa": nhu là mềm, ḥa là ḥa thuận, không nói xóc óc, không chướng. "Nhu thắng cương, nhược thắng cường"; nhu thắng cương: nhu mềm hơn cái cứng - cương là cứng, nhược là yếu - nhược thắng cường: yếu hơn mạnh.

Quư vị thấy v́ sao lưỡi c̣n măi cho đến khi vô ḥm mà răng th́ rụng tùm lum? Là v́ lưỡi mềm! Từ đó là thấy rồi! Răng cắn mía ào ào, nhưng mà có một độ nào đó thôi! Bây giờ chịu! Răng giả! Răng giả nhiều khi ăn kẹo mè xửng lôi luôn cả hàm răng ra, không ra ǵ hết, v́ cứng quá!

Để rồi học xuống các đạo hữu thấy ngài Hàm-sơn ghê gớm thiệt, nói những câu thật là thấm thía! "Nhẫn nhục nhu ḥa thị diệu phang ..."
"Đáo xứ tùy duyên diên tuế nguyệt"

"Đáo xứ", đáo là đi đến cái chỗ nào đó, xứ là place, tức là cái chỗ nào đó, chùa hay nhà, thế nọ thế kia. Nho giáo có bảo rằng: "nhập giang tùy khúc, nhập gia tùy tục". Nhập giang là đi vào con sông; tùy khúc là con sông nào quanh qua quanh lại th́ chiếc đ̣ của ḿnh cũng theo đó mà chèo, người ta quanh qua quanh lại mà ḿnh cứ thẳng mà chèo th́ chèo lên khô lên cạn! Mắc cạn làm sao mà đi? Đó là nhập giang tùy khúc. Nhập gia tùy tục là đi vào gia đ́nh nào tùy theo tập quán của gia đ́nh đó! Người ta lót thảm thật sạch sẽ, mà ḿnh đi đôi giày mà bước đại đầy dấu; v́ ḿnh là khách nên họ không nói, nhưng mà quay lưng đi th́ họ xầm x́ đủ thứ, lần sao không bao giờ mời! Tại sao không bỏ dép ra? Người ta đă để cái tấm phía trước mà ḿnh bừa vô, chỉ tiếc đôi giày mà không kể ǵ gia đ́nh người ta cả, như vậy là thật sai. Thành ra "nhập gia tùy tục", theo cái tập quán của gia đ́nh đó.

"Đáo xứ tùy duyên" là tùy như vậy, tùy theo giang và khúc, cong quanh th́ phải cong quanh, cái tập tục của gia đ́nh như thế nào th́ ḿnh phải ở đó tùy thuận theo họ. Đó là "đáo xứ tùy duyên".

"Diên" là kéo dài, "tuế nguyệt" là năm tháng; nếu như vậy th́ mới được lâu dài. C̣n các đạo hữu cứ sùng sục, nhất là mang cả giày có bùn vào nhà người th́ mời một lần, sau người ta không mời nữa: "Thằng cù lần quá, nhà người ta đẹp vậy mà vô một lần làm lấm hết cả!"
"Chung thân an phận độ thời quang".

"Chung thân" suốt cái cuộc đời của ḿnh, năm mươi năm, bảy mươi năm, một trăm năm. "An phận" là thế nào? Sống thầy tṛn bổn phận làm thầy, học tṛ tṛn bổn phận học tṛ, cha như thế nào, mẹ như thế nào, chồng như thế nào, vợ như thế nào v.v... An phận cái kiểu cầu an là ích kỷ, không dám làm ǵ cả, ai chết mặc ai! An phận là tṛn bổn phận, học tṛ th́ phải có homework làm sao đàng hoàng, mai thầy kêu là có bài nộp; c̣n thầy th́ phải soạn bài đàng hoàng, đừng ra nói hai câu rồi hết, không có ǵ cả người với học tṛ đâu có được. Chồng ra chồng, vợ ra vợ; băi sở năm giờ, có kẹt xe một tiếng đồng hồ, hoặc sáu giờ mười lăm là phải có ở nhà, mà đến chín giờ tối chưa về, đó là không an phận chi cả, là lôi thôi; rồi lái xe đi t́m, gọi điện thoại tới, thấy ngồi lê đôi mách ở một quán cà phê, lỡ một bữa, hai bữa, là xào xáo trong nhà, như vậy là không tṛn bổn phận.

"Độ" là vượt qua; ở đây "độ thời quang" là sống một trăm năm thật là an ổn, rất là hạnh phúc. Có yên ổn được rồi, có như vậy gia đ́nh vạn sự hưng, vợ chồng yên ổn rồi th́ con cũng tốt đẹp. Vợ chồng yên ổn, phận vợ ra vợ, chồng ra chồng, th́ dạy con rất là dễ dàng; và ngược lại con cái đều bụi đời hết, đứa th́ theo ba, đứa theo má, chia ra một mặt trận đánh nhau trong nhà. Cho nên tất cả những đứa con nít hư phần đông là vợ chồng ly hôn, hầu hết là như vậy! Cho nên đừng lập gia đ́nh! Nếu đă lập gia đ́nh th́ vợ chồng yên ổn, như vậy mới có những công dân tốt, Phật-tử ngoan đạo; nếu không như vậy, vợ chồng mà xào xáo hoài, th́ con cái không dạy dỗ được, là hư, khổ năo vô cùng.

Khi gia đ́nh hạnh phúc rồi, đời sống vật chất tạm thời ổn định, th́ mới nghĩ đến cho cái đời sống tâm linh, mới muốn tu hành, thế nọ thế kia ... c̣n nếu căi lộn, lo đi t́m con, bụi đời, thế nọ thế kia ... như vậy là khổ sở lắm, tu hành không được nữa! Như vậy là mất mát vô cùng, lỗ lă hết sức đó, các đạo hữu!

Nhiều khi không khổ v́ thiếu ăn thiếu mặc, mà khổ v́ không dạy được con, nói chồng không nghe, nói vợ không nghe; mà khi đó nh́n Phật không rơ th́ bực ḿnh, trong ḷng bực bội quá, tới đứng trước Phật không nh́n thấy rơ, lờ mờ không ra sao cả, niệm Phật niệm không được, niệm niệm khóc khóc lè nhè không ra cái ǵ cả! "Chung thân an phận độ thời quang" là làm sao mà sống trong cái cuộc đời ngắn ngủi. Các đạo hữu nên biết rằng làm người là quư, đời người là ngắn ngủi, th́ làm thế nào trong thời gian ngắn ngủi phải gặt hái được ǵ về phương diện vật chất và phương diện tinh thần, c̣n không th́ oan uổng một kiếp người!

"Hưu tương tự kỷ tâm điền muội,
Mạc bă tha nhân quá thất dương"

"Hưu" là thôi đi; về hưu là không làm việc nữa, chớ làm vậy, đừng có quên trong mỗi người có tính sáng gọi là khả năng thành Phật, hay cái chân tính, lương tâm tính tốt, tất cả cái quỹ, của quư của ḿnh, đó là "hưu tương tự kỷ". "Tâm điền" là Đệ bát A-lại-da, vô một thức, tàng thức, của gia bảo của ḿnh đó. "Muội" là mờ, không thấy. Đừng có quên cái gia bảo của ḿnh, đừng quên đi sự tu hành, để mà phát huy cái gia bảo của ḿnh, làm cho sáng tỏ Phật tính của ḿnh, lương tâm tính tốt của ḿnh, cái ḿnh có.

Ở đây cũng có cái nghĩa giống như câu "nhân nhân tự tảo môn tiền tuyết". "Nhân nhân" là mọi người, tiếng Tàu là "ta cha"; tiếng Việt nam, một người là khác, mà người người là tất cả mọi người, nhân nhân ở đây cũng vậy, khuyên mọi người. "Tự tảo" là tự ḿnh quét tuyết ở cửa ḿnh; nhà ḿnh tuyết đóng đầy, đi vô ra trợt té dập đầu mà không để ư chuyện đó. "Môn tiền" là trước cửa, tuyết đóng đầy trước cửa ḿnh tại sao không ra mà quét đi, xúc đi, chùi đi? Mà "hưu quản tha nhân ngỏa thượng sương", cái nhà khác chỉ có một chút sương tuyết, lơ mơ đóng trên mái ngói, sơ sơ thôi, th́ ḿnh nói cái nhà đầy tuyết mà không cạo ǵ cả! Nhưng mà nhà ḿnh tuyết đóng thành đống th́ không bao giờ để ư chi cả!

Th́ ở đây cái ư nói rằng đừng có cứ ḍm ngó người khác, chuyện người khác, c̣n ḿnh từng đống tội lỗi, từng đống sai lầm mà không bao giờ nghĩ ǵ cả. Ḿnh có cái bản tính thành Phật của ḿnh mà để chôn vùi xuống đáy sâu bùn nhơ phiền năo th́ ḿnh không quản, trong khi đó ai có chút ǵ lỗi lầm th́ ḿnh t́m cách bươi móc, bới bèo ra bọt, chẻ sợi tóc làm tư; thành ra Đức Phật nói rằng người nào chuyên môn để ư bươi móc lỗi người khác, mà không để ư lỗi của ḿnh th́ như người thắp đuốc soi sáng người mà không tự soi sáng ḿnh. C̣n trong Kinh Pháp-cú th́ Ngài nói lỗi người khác ḿnh bươi móc giống như bươi móc những hạt thóc nó lẫn vào trong gạo trong tấm trong nếp, nhưng mà lỗi của ḿnh dầu nhiều, lớn nhỏ giống như quân gian cờ bạc, che dấu gian lận con bài; bộ bài cát tê mấy chục con, lựa con ách (con một) bấm làm dấu, hay đút trong tay áo, dưới chiếu, ống tay, để đưa ra ăn người khác, che che dấu dấu, kín lắm, giống như dấu tội lỗi. Đức Phật tỷ dụ như dấu tội lỗi. Thành ra

"Nhân nhân tự tảo môn tiền tuyết,
Hưu quản tha nhân ngỏa thượng sương".

Tự kỷ là chuyện của ḿnh th́ muội, là mờ mịt không biết!

"Mạc bă tha nhân quá thất dương",
Bă đây là cầm, là nắm. Đừng có moi cái lỗi người khác, cái sai lầm của người khác; "dương" là đưa ra cao lên, tỷ như "hoằng dương chánh pháp", "hoằng" là mở rộng ra, "dương" là đưa cao lên, bởi v́ không đưa cao lên mà để thấp lè tè th́ ở đàng xa không nh́n thấy được, cho nên hoằng dương tức là tung văi Phật pháp cho đến hang cùng ngơ hẻm, chỗ nào cũng thấy được cả, th́ gọi là hoằng dương chánh pháp. Ở đây "mạc bă tha nhân quá thất dương" là đừng có đem lỗi lầm của người khác mà dương, tức là đưa ra, phơi bày ra, lỗi của họ! Một khi họ có lầm lỗi, ḿnh là bạn bè cha mẹ, thế nọ thế kia, khuyên họ nên bỏ ác làm lành; cái chuyện đó tốt! Nhưng mà người đó không phải là người ǵ của ḿnh cả th́ lấy tư cách một Phật tử mà ḿnh nói những lời may ra có thể khuyến hóa được th́ nên khuyến hóa, c̣n th́ không nên moi móc lỗi của họ để làm thế nào cho người khác là hoàn toàn lỗi lầm c̣n ḿnh là hoàn toàn tốt đẹp, th́ cái đó chỉ có gây khổ năo mà thôi, không ích lợi chi cả! Thành ra "mạc bă tha nhân quá thất dương".

V́ sao vậy? Nếu không phải là thân nhân của ḿnh mà không khuyên họ tu hành được th́ mai mốt họ đọa có người nào vào địa ngục mà kéo ḿnh theo không? Không bao giờ! Họ tu hành đàng hoàng, họ về với Phật, họ có cho ḿnh nắm áo không! Ai tu nấy được, ông tu ông đắc, bà tu bà đắc, người nào tu th́ người đó được. "Tự tác hoàn tự thụ", người nào làm th́ người đó chịu. V́ sao ḿnh moi móc lỗi người khác - là cho dương - làm ǵ? Dương là làm cho mọi người thấy cả, không cho họ che, nói ra cho họ xấu hổ.

Ở đây thầy mở ngoặc, nói cho các đạo hữu thấy rằng, chúng ta là người Việt-nam, rất thông minh, rất chịu khó làm việc, thành ra qua đây độ hai mươi năm hơn, nhiều người đă tỷ phú triệu phú, học hành rất là giỏi, nhưng mà t́nh đoàn thể, mặc dầu Phật giáo ở với người ḿnh tạo thành cái đạo dân tộc non hai mươi thế kỷ, chưa in đậm vào xương cốt của họ. Họ có cái tính như thế này, ông A có ba đứa con, đứa th́ tiến sĩ, đứa bác sĩ, đứa th́ dược sư, c̣n ông B có bốn năm đứa con, thay v́ làm thế nào cho con ḿnh đỗ đạt như con ông A th́ không; đi moi nói xấu, cho là "Học ǵ đâu? Học tiền, học đút lót, cho nên con đỗ A plus. Tao thấy nhà đó không được!" Moi móc, làm thế nào cho nó chệch chạt, cho có tỳ vết ra, đó là cái dở. Đă là họ đỗ cao rồi th́ ḿnh làm cho con ḿnh cũng cao bằng người ta, th́ cái đó nó tốt, thế gian được nhờ, xă hội được nhờ, và không khéo đạo cũng được nhờ nữa. Đây, không! Không làm như vậy, không cương lên, kiếm cách mà cưa cho họ thấp xuống bằng ḿnh! Cưa đó tức là nói xấu, "bă tha nhân quá thất dương" đem cái xấu xa của người khác mà tung ra. Thành ra ngài Hàm-sơn nói: "mạc bă tha nhân quá thất dương", chớ có đem "quá thất" là lỗi lầm của người khác tung ra cho thiên hạ biết.

"Cẩn thận ứng thù vô áo năo,
Năi phiền tác sự hảo thương lương".

"Cẩn thận" khỏi cắt nghĩa, "ứng thù" là thù tạc văng lai, bánh ít trao đi bánh ch́ trả lại, là ứng thù. "Ứng thù vô áo năo", khi ra đời mà sống, hôm nay ḿnh hoạn nạn họ giúp ḿnh, mai mốt họ hoạn nạn ḿnh phải giúp họ lại, hoặc là hơn, hoặc là bằng; th́ tại sao ḿnh hoạn nạn họ giúp ḿnh, đến khi họ hoạn nạn ḿnh lờ hoặc trốn là sao? Cái sự ứng thù vậy quá dở, chỉ có biết thâu vào mà không biết phát ra; cho nên ở bên Việt-nam nhiều khi bán con vay tiền để tổ chức tiệc, nhất là tiệc kỵ giỗ ông bà, khi mời những người khách tới có ghi sổ đàng hoàng, ông A đi bao nhiêu gạo, bao nhiêu nếp, mấy con gà, mấy chai rượu v.v... họ đi cho ḿnh như vậy ḿnh ghi, mai mốt họ mời, ḿnh đi ít lại là có chuyện. Thành ra v́ thù tạc văng lai đó mà làm khổ không ít!

Thầy là người đi tu, thầy không chấp nhận! Thầy thường nói: "thờ th́ đúng mà cúng th́ sai", người Việt-nam của chúng ta chú trọng cái vấn đề ăn uống quá, "ăn no to đám". Nhiều nhà khổ, nghèo quá trời, mà phải đi vay tiền về làm tiệc, làm đám giỗ. Thờ ông bà cha mẹ, chết rồi một cái tro, cái lư hương, hay h́nh ảnh, kỷ vật, để thờ nhớ lại, uống nước nhớ nguồn th́ chuyện đó rất tốt; nhưng mà cúng mỗi lần như vậy, cha mẹ đă chết hai ba chục năm trước mà con cháu chắt chít giàu có, đến ngày giỗ giết rất nhiều heo ḅ gà vịt, để đăi đằng người này kẻ khác, đặt lên mấy dĩa mà nói cúng cho ông bà; việc đó "thờ th́ đúng mà cúng th́ sai". Nhưng mà ở đây không phải chuyện đó nên thầy không nói.

"Cẩn thận ứng thù vô áo năo", đối xử như thế nào, nhân quả cho tương xứng, sự thù tạc văng lai, trong xă hội có sự giao tế cẩn thận đừng có quá chênh lệch, đừng có bỏn xẻn, đừng có ích kỷ chỉ có thu của người ta vào mà không chịu phát ra cho tương xứng, th́ nhiều khi mất cả bạn bè, thành ra ngài dạy ở đây cẩn thận ứng thù th́ vô áo năo, áo năo là buồn bă buồn rầu, đau thương. Nếu như ḿnh cẩn thận trong vấn đề ứng thù đối với xă hội bà con hàng xóm, bạn bè th́ không có sự ân hận đau thương.

"Năi phiền tác sự hảo thương lương"
"Thương lương" tức là thương lượng bàn bạc, "năi phiền" là chịu khó chịu khổ, một ngày làm được, hai ngày chưa được th́ bốn ngày, năm ngày, thế nào cho thành công. Chịu khó đi, chịu khổ đi, kiên tâm tŕ chí đạt cho đến thành công! Đừng có cái ǵ dễ ào ào làm chút, cái ǵ khó khăn thôi rồi bỏ; bán độ như thế, hoặc giao khoán trắng cho người khác mà ḿnh không dính vào, thành ra không "năi phiền" ǵ cả! Năi phiền là chịu đựng cái phiền phức, để mà kiên tŕ mà đạt được mục đích, thành ra ngài khuyên ḿnh bất cứ làm việc ǵ là phải cố gắng làm cho được.

Cho nên nho giáo nói câu là:"trật thiện cố chấp". Cố chấp này không có nghĩa xấu, "đồ cái thằng cố chấp, nói mấy nó không nghe" th́ đó là nghĩa xấu, c̣n trật thiện cố chấp là khi ḿnh cho cái ǵ đó là đúng, thí dụ người Việt-nam phải yêu nước Việt-nam là đúng, người Phật tử th́ phải yêu đạo; cố chấp nghĩa là không bao giờ v́ bỏ ba chục tỷ mua làm giáo gian, không làm, một trăm tỷ để làm Việt gian hại nước, không làm, th́ cái đó là cố chấp. Nhứt chỉ không bao giờ thay đổi lập trường, không ba phải, không đi chân chữ bát, không lương thượng quân tử.

"Lượng thượng quân tử " là sao? Lương là khúc gỗ thiệt bự, trong một cái nhà có một cái lương, lương là cái rường; thằng quân tử đó ngồi trên khúc gỗ bỏ một chân bên trái, một chân bên phải, ngồi xem khi nào bên nào có lợi cho nó th́ nó nghiêng về bên này, khi nào bên này có lợi cho nó th́ nó nghiêng về bên này. Bỏ chân cả hai chiếc thuyền, bắt cá hai tay! Người ta gọi "lương thượng quân tử" là chê cái người không có lập trường, ba phải, nghĩa là chỗ nào có lợi cho nó là nó theo, thành ra "trật thiện cố chấp". Ḿnh nói rằng Việt-nam tị nạn Cộng-sản, mà nó bỏ vốn cho làm kinh tài cho nó là sao? Thấy cái ǵ phải? Rồi trong đời này không có tôn giáo nào đúng nghĩa bằng Phật-giáo, mà ḿnh đă là Phật tử, ḿnh sung sướng vô cùng, thà chết chớ không bao giờ đổi đạo, vậy mà "theo đạo có gạo mà ăn" là đổi liền! Đại dở!
Năi phiền tác sự hảo thương lương. "Tác sự" là làm việc, Năi phiền không có một cái ǵ mà dễ dàng; thường thường "chiến đấu không quyết liệt, thắng trận không vẻ vang", một cái việc ǵ khó khăn, như tu chẳng hạn; từ khi ở điệu mười tuổi, tám, chín, mười hai, mười ba, mà tu cho đến thành vị Ḥa-thượng sáu bảy tám chục tuổi, qua không biết bao cửa ải, đập cho cũng u óc u đầu, chớ đâu phải dễ! Mà bông soài trứng cá! Ở làng thầy, đem đi tu tám mươi sáu chú điệu, c̣n lại hai người, hai người mà lại ngất ngơ, nghĩa là không thương nước thương đạo ǵ cả, chạy theo đô la! Như vậy thầy, làm thầy rất là khó chớ, cho nên gọi là Pháp-bảo! Chớ nếu ai cũng làm được th́ không có giá trị ǵ cả! Tại sao gọi là kim cương rất quư, mà các bà con có mấy ca ra nhỏ xíu, phải mang kiếng mới thấy, mà quư giá lắm, nhiều người có hai ba cục, chớ không phải hai ba viên ǵ cả, th́ vội thuê cái hộp trong nhà băng mà cất sợ họ lấy, lâu lâu nhớ quá chạy vô mở ḍm ḍm chút rồi đóng lại. Tại sao vậy? Vàng chín, vàng ṛng v́ sao mà quư? V́ hiếm quá! Chớ vàng mà đầy như đá th́ chẳng ai thèm khỏi dành, nhiều khi bắt dậm chân kêu đau, cứng quá, vàng đầy hết, không ai coi ra ǵ cả?

Ở đây cũng vậy, tu sĩ rất là khó! Tu sĩ đúng nghĩa lại c̣n khó hơn nữa! Tu sĩ đúng nghĩa là làm sao? Thầy dạy sao? Thế nào là người xuất-gia đúng nghĩa? Học đạo, hành đạo, truyền đạo. Đức Phật không muốn cho Phật giáo vắng mặt trong quả đất này nói riêng và cơi sa bà thế-giới nói chung. Bởi v́ không c̣n Phật giáo th́ coi như Phật giáo tuyệt diệt, muốn trả ơn Phật chỉ có truyền đạo mới trả ơn được ra đời hóa độ của Đức Phật. Giả sử
"Đính đới kinh hành kiếp,
Thân như sàng tọa biến tam thiên,
Nhược bất truyền pháp độ chúng sinh
Chung tất bất năng báo ân giả".

Nghĩa là đem cái đầu này đội Phật đi khắp cả sa-bà thế-giới vô số kiếp, đem thân này làm "sàng tọa", chỗ nằm, chỗ ngồi cho Phật khắp cả sa-bà thế-giới; nhưng mà sa-bà thế giới đối với quả đất sáu tỉ người của chúng ta th́ quả đất này chỉ là hạt cát trong sa bà thế giới, như hạt cát trong băi sa mạc, vậy th́ sa bà thế giới lớn như thế nào? Có bao nhiêu thế-giới ngoài thế-giới chúng ta? Vậy mà Đức Phật nói là "thân như sàng tọa biến tam thiên", tam thiên là tên khác của sa bà thế-giới, tam thiên tức là tam thiên đại thiên thế giới, tức là đại thiên thế giới, nhưng ở đây thầy không giảng. "Nhược bất truyền pháp độ chúng sanh", nếu như một tăng sĩ không truyền pháp để hóa độ mọi người, th́ "chung tất bất năng báo ân giả", nghĩa là rốt cuộc cái người xuất-gia đó chưa trả ân Phật được một chút nào cả!

Thành ra thầy trở lại cái câu chuyện "Cẩn thận ứng thù vô áo năo, năi phiền tác sự hảo thương lương". Một cái ǵ dễ dàng quá, ai làm cũng được cả, th́ khi đó không có giá trị bao nhiêu, giống như là hột soàn, vàng. "Ví phỏng cuộc đời bằng phẳng cả, anh hùng hào kiệt có hơn ai"! Ḿnh cắt ái từ thân, ḿnh hy sinh hạnh-phúc cá nhân ḿnh để phục vụ cho hạnh-phúc của mọi người, v́ vậy thiên hạ mới cúi đầu lạy! Không th́ tự nhiên họ lạy ḿnh làm ǵ? Ai cũng như ai cả th́ cần ǵ! Người ta lạy cái đức, cái công phu tu hành của ḿnh! Tại sao người ta làm không được, ḿnh làm được? Người ta phục quá, lạy để tỏ ḷng cung kính, ư nghĩa phải biết như vậy! Bây giờ thầy gọi mọi người đi tu đọc tờ của Tổng vụ hoằng pháp giúp thầy chút đi nghe. Thương lượng! Làm cái ǵ cũng khó khăn, mọi việc muốn thành công lớn đều khó khăn cả; cái ǵ ra làm việc, thương lượng, bàn bạc với nhau làm việc, chớ đừng độc tài, độc đoán; độc tài độc đoán là hỏng, cần phải thương lượng với nhau. Việc giáo hội cũng vậy, lâu lâu có những cuộc họp, thường hoặc bất thường, để đưa ra những vấn đề bàn căi mổ xẻ, cuối cùng biểu quyết, đưa ra những biên bản, mà thi hành cái biên bản đó. Chứ không, ai ai nấy làm: tao học giỏi, tao là ḥa thượng, tao ưa ǵ th́ làm, c̣n thầy khác cũng vậy, th́ c̣n ǵ là giáo hội! Cho nên "năi phiền tác sự hảo thương lương", hảo là khéo thương lượng, bàn bạc th́ công việc mới đạt được kết quả.

"Tùng lai ngằn nỏ huyền tiên đoạn
Mội kiếm cương đao khẩu dị thương"

Đọc th́ nghe hay, mà không cắt nghĩa th́ rất là khó! "Tùng lai" là từ xưa đến nay; lai là kim, là bây giờ, tùng là bắt đầu từ ngày xưa, lâu lâu lắm cho tới bây giờ. "Tùng lai ngằn nỏ", xưa nay chưa bao giờ thấy sai cả; chưa sai cái ǵ? "Ngằn nỏ", ngằn là cứng, nỏ là cái cung, cái cung mà cái ṿng cung quá cứng đi, lôi cái dây này chưa được để mà bắn; bỏ mũi tên vào lôi không nổi, lôi quá sức mà lôi, mới được cái th́ đă đứt dây rồi, v́ nó cứng quá, lôi không nổi; cho nên huyền là sợi dây, tiên là trước, đoạn là đứt. Chưa bắn được chi cả mà đă đứt rồi! Người Việt-nam gọi là "lạt mềm cột chặt", sợi lạt là sợi dây bằng tre chẻ ra, mà nó dầy quá, cứng ngắt làm sao bó được? Không bó được, cứng quá; mà có bó được th́ bó không chặt, cho nên "lạt mềm cột chặt". Th́ ở đây: "tùng lai ngằn nỏ huyền tiên đoạn, mội kiếm cương đao khẩu dị thương", nghĩa là từ xưa đến nay hễ cái cung cứng quá th́ đứt dây, không bắn chi được mà dây đă đứt rồi; nghĩa là thái độ của người ương ngạnh, người chướng, người độc đoán,độc tài, người không biết phục thiện, ta muốn ví dụ cho những người đó chớ không phải cái nỏ thiệt đâu nghe! "Tùng lai ngằn nỏ huyền tiên đoạn".

"Mội kiếm cương đao khẩu dị thương", mội kiếm cương đao là thường thường y rằng cái con dao nào mà luyện thép già quá, bén th́ rất bén, nhưng mà chặt một cái, một khúc mía chẳng hạn, mẻ một miếng thiệt bự! "Khẩu dị thương", khẩu là lưỡi dao, chớ không phải khẩu là miệng, con dao nào mà già thép quá th́ chặt rất bén, nhưng chặt một cái bể một miếng bự; dị là dễ dàng, thương là sứt mẻ. Một khi con dao lưỡi đă bị mẻ rồi th́ không

c̣n tác dụng nữa , do đó ngài nói là nên phục thiện, nên nhu ḥa; ra đời mà ương ngạnh, cứng đầu độc tài, th́ giống như cái cung mà quá cứng, con dao quá già thép, th́ không thành sự được! Cho nên "hảo thương lương"! Mà "tùng lai ngằn nỏ huyền tiên đoạn", ngài cho một cái thí dụ rất là rơ, ḿnh nh́n thấy rằng cái cung như thế nào, rồi cái con dao già thép, vừa vừa th́ được, th́ nó bén mà dẻo dai, nó không bể một miếng, chặt th́ nó quăn lại mà nó không bể luôn một miếng; có những con dao chặt một miếng nó bể bằng bàn tay th́ con dao đó tiêu luôn! "Mội kiếm thương đao khẩu dị thương".

"Nhạ họa chỉ nhân nhàn khẩu thiệt"
"Nhạ họa" là cái ǵ? Trong này chắc có mấy người giỏi; có bài của ngài Thần tú và Lục tổ, Lục tổ và Thần tú viết đều có chữ nhạ. Chữ nhạ, trên là chữ nhược, dưới chữ tâm. Nhạ nghĩa đen là vướng mắc, dính vào không có mà gây ra làm cho có ra,

"Bồ đề bổn vô thọ
Minh kính diệc phi đài.
(Kính là cái gương, bên chữ kim, bên chữ cảnh)
Bản lai vô nhất vật
Hà xứ nhạ trần ai"


của ngài Lục tổ, và sau đây là bài của ngài Thần-tú

"Thân thị bồ đề thọ
Tâm như minh kính đài
Thời thời cần phất thức
Vật sử nhạ trần ai"


"Nhạ họa", đáng lẽ không bị tai họa xấu xa, cái rủi ro đó, nhưng mà bây giờ phải bị, là v́ sao?

"Chỉ nhân nhàn khẩu thiệt"! Các đạo hữu có nghe "Nhàn cư vi bất thiện"? Chữ nhàn này là nhàn đó: không có chuyện ǵ! Thầy không nói mấy bà ở đây! Độ hai bà mà ngồi vô là chuyện ào ào như chợ Đông-ba, thêm ba bà là càng ghê gớm! Ba bà này không đi bán lợn xề, nhưng mà ghê gớm là chuyện ǵ nói qua lại ào ào; một lát chuyện chính nói hết, xong, không c̣n chuyện nói, nói qua tới chuyện pḥng the nữa; dành nhau nói, lôi ra cho lâm ly bi đát để cho mọi người nghe ḿnh! Chuyện ǵ cũng nói: ngoài chợ, trong nhà, pḥng the, nói hết! Thành ra "nhạ họa chỉ nhân" bởi v́, chỉ do v́, "nhàn khẩu thiệt". Tại sao không đem cái th́ giờ làm chuyện khác, lo chuyện khác?

Các đạo hữu làm sao cắt nghĩa dùm thầy là
"Thiểu thuyết nhất cú thoại,
Đa niệm nhất cú Phật,
Đả đắc niệm đầu tử
Hứa nhữ pháp thanh hoạt"


Thế nào là "niệm đầu tử"? Tử này là chết, chớ không phải là con, nhưng thầy dịch ra một cách thoát:

"Bớt nói một câu chuyện
Bớt gây một tội ác,
Thêm niệm một câu Phật
Thêm một duyên giải thoát",


Đó là dịch cái ư thôi, chớ từng chữ th́ hay lắm. Thầy không nói ở đây

Nhạ họa bớt niệm một câu chuyện, tiếng Hán: "thiểu thuyết nhất cú thoại", thiểu là ít, chớ không phải thiếu, thiếu là thiếu niên, sau niệm là khác, đây là "sào sua"; "thiểu thuyết nhất cú thoại, đa niệm nhất cú Phật, đả đắc niệm đầu tử, hứa nhữ pháp thanh hoạt", ư nghĩa sâu xa lắm. "Đả đắc niệm đầu tử hứa nhữ pháp thanh hoạt", nghĩa là ḿnh v́ "nhàn khẩu thiệt" thành ra lôi người này người nọ, lôi cha nọ cắm cằm bà kia, mà sinh sự, nhiều khi chửi nhau một cách vô ích để rồi mang họa. Chuyện nhà người ta th́ nói làm ǵ, nó mập, nó ốm, nó giàu, nó nghèo, nó xấu, nó đẹp, là chuyện của nó, đâu phải cha mẹ chú bác cô d́ mà dính vô? Nhưng mà khi ngồi lê đôi mách th́ cái ǵ cũng lôi ra mà nói cả, ḿnh nói năm chữ, qua chỗ khác thành bảy, qua chỗ khác thành mười chữ, là đánh nhau như không!

"Nhạ họa chỉ nhân nhàn khẩu thiệt", nhạ họa đối với chiêu khiên, họa đối với khiên, họa dấu nặng, tai họa, khiên là tội lỗi. "Chiêu khiên", khiên là tội lỗi, nó ở ngoài nhưng ḿnh kéo nó về để gọi là chiêu, chiêu ngộ chiêu quân măi mă, chữ chiêu này không phải là nói như người Bắc, là của thạch triêu, tiếng chuông triêu mộ th́ họ đọc là tiếng chuông chiêu mộ, chữ tr người Bắc như con trâu là con châu, chiêu là vời, mời vô, những người dân hàng xóm ḿnh chiêu vô, mời nó vô, với cái quân đoàn của ḿnh để thành người lính đi đánh giặc th́ gọi là chiêu. Chiêu khiên: cái tội lỗi không dính với ḿnh đă đáng lẽ cái tội lỗi không dính với ḿnh, nhưng ḿnh rắc rối trần ai, ḿnh lôi thôi quá nên gọi là chiêu khiên, mà chiêu khiên là v́ sao? Người ta cắt nghĩa cái kết quả, c̣n nguyên nhân của chiêu khiên là đa vị, phần nhiều v́ "ngẩn tâm trường", cái tâm quá ác độc, có ḷng dạ lang thú! Chiêu khiên sở dĩ gây ra tội lỗi là v́ tâm quá độc địa. "Ngẩn tâm trường", tâm là con tim, trường là ruột, nghĩa là người là ḷng dạ lang thú, là chiêu khiên. Chiêu khiên sở dĩ gây ra tội lỗi phần nhiều tâm không có từ bi, không biết thương người, chỉ biết "ai chết mặc ai tiền thầy bỏ bị" kiểu đó là kiểu chết. Chiêu khiên đa vị ngẩn tâm trường.

"Thị phi bất tất tranh nhân ngă.
Bỉ thử hà tu luận đoản trường".

Thị là phải, phi là trái, bất tất là không cần, tranh là giành, dành - dê a da - là dành dụm, để dành; c̣n đây là tranh nhau, giành nhau, giành không được th́ đánh nhau, giết nhau, giành giựt. Chiêu khiên đa vị ngẩn tâm trường: đa vị là phần nhiều, vị ngẩn tâm trường là cái tâm độc địa, thị phi bất tất tranh nhân ngă, là đừng có giành cái ǵ ḿnh cũng phải cả mà tất cả cái xấu xa trái là v́ nó , tụi nó hết cả; đa vị! Rồi th́ bất tất không cần, tranh là giành, nhân là người, ngă là ḿnh; nghĩa là cái ǵ tốt đẹp hay ho là ḿnh hết, c̣n tất cả xấu xa sai lầm là người khác hết. Bởi v́ sao? "Thị-phi bất tất tranh nhân ngă. bỉ thử hà tu luận đoản trường".

Cả hai câu đó nói xong rồi ngài dạy cho ḿnh ở dưới: tại sao mà không tranh giành thị phi, và tại sao mà không bỉ thử hà tu? Bỉ là người kia, cũng như nhân; thử là ḿnh, là nga;, hà tu là không cần ǵ, tu này không phải là tu hành, mà tu này là mất đi. "Hà tu luận đoản trường", không cần bàn là đoản là sai lầm là xấu xa, trường là tốt đẹp, thành công, là hay ho; không nói cái ǵ xấu là của họ hết, mà cái tốt là do ḿnh cả; không nên luận bàn cái chuyện đoản trường thị phi, bỉ thử nhân ngă, bởi v́ sao vậy? "Bỉ thử hà tu luận đoản trường".

Thế sự do lai đa khuyết hăm,
Huyễn khu yên đắc miễn vô thường".

Cuộc đời là tạm bợ, cho vui, là bọt nước trôi sông, là lầu ṣ chợ biển, có đó rồi không đó, trong chốc lát trong nháy mắt, mọi việc đều thay đổi. Vậy th́ có bền vững ǵ đâu có lâu dài v́ đâu, mà ngồi đó giận nhau bỉ thử nhân ngă đoạn trường; bởi v́ "thế sự do lai", cuộc đời, việc đời xưa nay vốn dĩ "đa" là nhiều, "khuyết" là khiếm khuyết, nó bể, nó sứt, nó mẻ, nó mất đi, cũng có thể là khuyết; trăng khuyết là trăng không tṛn, "nguyệt viên nguyệt khuyết", " cổ kim đa thiểu sự, đô phú tiếu đàm trung", sau nầy có những câu thơ cắt nghĩa cho Phật tử, hoa khai, hoa tạ, hoa nở hoa tàn nguyệt viên, mặt trăng tṛn, mà viên th́ có khuyết, nguyệt khuyết, cổ kim là xưa nay; đa thiểu sự là bao nhiêu việc đời dành nhau đập nhau cho lổ đầu, nhưng mà cuối cùng là ǵ? "Đô phú tiếu đàm trung", trong cái tiếng cười của sự bàn luận của thế gian, bởi v́ : "Trăm năm bia đá th́ ṃn, ngàn năm bia miệng vẫn c̣n trơ trơ" ở làm thế nào để khi mà ḿnh đi rồi "hùm chết để da người ta chết để tiếng"! "Chao ôi,anh đó,chú đó,người đó, rất đàng hoàng, có lợi cho thế nọ thế kia ...", c̣n người khác th́ chết, ai cũng chết cả, ḿnh đang sống là ḿnh đang chết, mọi người đều chết, chết không phải là hết, mà chết là sự thay đổi, nhưng mà có người chết người ta thương tiếc, chết mà không bao giờ chết, c̣n có người "Hứ, đồ thằng quỷ, chết cho rồi, phá làng phá xóm! Chết càng sớm càng tốt, c̣n nó tổ chức nào cũng tiêu tùng với nó cả!" Như vậy cổ kim đa thiểu sự, đô phú tiếu đàm trung.

Bây giờ trở lại: "Thị phi bất tất tranh nhân ngă, bỉ thử hà tu luận đoạn trường", v́ sao vậy? Bởi v́ ngài nói "thế sự do lai đa khuyết hăm, huyễn khu ...", "huyễn khu" là thân bèo bọt này, khu là thân xác, cái body này, "yên đắc", không làm ǵ mà được, được cái ǵ? "Miễn vô thường", tránh thoát được cái sự vô thường, vô thường là ǵ? Thay đổi không ngừng nghỉ, nghĩa là tôi đang sống nghĩa là tôi đang chết, để rồi "A-di-đà Phật thân kim sắc", "Nam mô tiếp dẫn đạo sư A-di-đà Phật", thôi th́ ai múa giỏi th́ ra, cho nên hay đấu nhau, chửi bậy, th́ ra ngoài nghĩa địa mà quán một chập đi, tự nhiên thôi ớn rồi, chưa chết; rồi chức vụ tổng thống bỏ đi hết, rồi ông phó lên làm ông chánh, là ḿnh mất chức tổng thống ông phó lên làm ông chánh thứ hai: bạn bè phần nhiều cũng xa ḿnh; thứ nữa là tiền bạc nó nặng đầy, tỷ phú nằm ở những ngân hàng trong nước, ngoại quốc, oversea, không bao giờ nó tới nói một lời an ủi ḿnh cả, chỉ c̣n vợ con thân nhất, thân nhất ở chỗ nào? Là khi ḿnh c̣n đau, có người vợ, những con rất là có hiếu thuốc thang hầu hạ lo lắng tắm rửa, đút cho ḿnh ăn v.v... nhưng mà đến khi đă vô quan-tài mà gánh ra ngoài nghĩa địa, bây giờ là thổ táng; dù thổ táng, hay hỏa táng th́ vợ và những đứa con có hiếu nhất đưa ḿnh ra đến nghĩa trang mộ phần khóc than, không hiểu đạo th́ khóc ghê gớm, rồi người ta hạ xuống, hạ huyệt cái quan tài của ḿnh xuống, xuống xong rồi, vất xuống mấy nắm đất, hoặc bỏ mấy đóa hoa; xong rồi vừa khóc vừa "say good bye" từ giă rút lui. C̣n ḿnh là cô độc vô cùng, một ḿnh đi mà thôi, không có ai đi theo cả, trong khi đau không có một người đau dùm nổi, huống ǵ kêu vợ kêu con đau dùm một chút cho ḿnh nghỉ; không được, ai đau nấy chịu, nghiến răng mà chịu, nước mắt chảy ṛng ṛng. Nhưng mà đau dùm là đau làm sao? Làm sao đau dùm được!

Huống chi là chết dùm lại sợ lắm! Cái pḥng của chồng ngủ không dám vào, sợ ma! Mà hạ huyệt th́ nhào xuống! Vô ḥm nằm luôn, không bao giờ! Sợ lắm! Thành ra đi một ḿnh thôi! Hết sức cô độc! Bao nhiêu chuyện rồi cuối cùng kết thúc bằng cái đó! Thành ra "tôi đang chết nghĩa là tôi đang sống", mà "tôi đang sống nghĩa là tôi đang chết", đi lần vào cái chết

Thi phi bất tất tranh nhân ngă
Bỉ thử hà tu luận đoản trường

"Thế sự do lai đa khuyến hăn". "Đa khuyết hăn" là không ra ǵ hết cả, mong manh; thành ra hôm kia thầy đọc hai câu thơ mà thầy không nhớ là của ai: "Biển trần man mác ngất cao sóng nghiệp dập dồn, cơi tạm (tức là cơi đời là tạm bợ, nhất thời không phải vĩnh viễn mong manh chỉ mành treo chuông) mong manh ch́m nổi kiếp người khổ lụy" là đúng! Bây giờ, "thế sự do lai đa khuyết hăn, huyễn khu yên đắc miễn vô thường", không làm sao mà tránh khỏi được vô thường, cái sự vô thường nó đến, rồi tử thần nó kêu một cái th́ không bao giờ có thể nói: "Ông cho tôi trễ một chút tôi cho ông mười ngàn!" Không bao giờ được! Mà chết là chết liền, không có hối lộ ǵ được hết: "Tôi làm bác sĩ, tôi nhiều tiền lắm, ông muốn lấy bao nhiêu tôi đưa!" Cảnh sát bắt th́ được, mà tử thần bắt là đi liền.

"Cật ta khuy xứ nguyên vô ngại"

V́ vậy, sống trong cuộc đời tạm bợ như vậy th́ "cật ta khuy xứ nguyên vô ngại, thoái nhượng tam thân dạ bất thường", thoái là thụt lui, tam thân là bước lui, thụt lùi đi, có nghĩa là chịu thiệt tḥi đi một chút cũng đâu có ngại ǵ, cuộc đời đâu có lâu dài ǵ chắc chắn ǵ mà giành giựt, gây gổ nhau thế nọ thế kia, v́ vậy cho nên xư khuy là chịu thiệt tḥi, người đó ăn gian nói dối, có ăn gian năm ba đồng, mấy chục, th́ kệ, chịu lép vế cho nó hơn v́ nó không hiểu đạo. Khuy là thiếu, xứ là cái chỗ, nguyên vô ngại là không có ǵ trở ngại cả. Ham vơ cho nhiều, chất đống, ăn chưa kịp hết th́ đă chết rồi, thấy chưa?

Thoái nhượng mà người ta thường đọc là thối; thối hóa, thối đối với thơm, thoái hóa tấn hóa, tiến hóa, thối đọc không sai, nhưng mà nghe làm sao, bad smell th́ nghe làm sao! Thoái nghe nó hay hơn; nhượng là nhường nhịn; tam thân là một phần nào đó chịu thiệt tḥi, chịu thiệt cũng không có ǵ trở ngại. Có chắc chắn, có trường cửu ǵ đâu? Cuộc đời như là quán trọ th́ đấu nhau chi cho mất th́ giờ: "Hàm huyết phún nhân, tiên ô tự khẩu" ngậm máu phun người trước dơ miệng ḿnh, phun trúng hay không chưa biết, mà trước ngậm máu miệng ḿnh dơ trước rồi. Các đạo hữu gây ông A bà B là ḿnh khổ năo trước, cả đêm không ngủ! Suy nghĩ cái ǵ, nói một cái cho người ta chịu không nổi! Rồi mai lờ đờ mất ngủ, nhất là những người già, mai là lờ khờ ăn không ngon! Tại sao không đặt xuống, niệm Phật là ngủ liền, mà phải suy nghĩ phương nọ cách kia mà đấu với người khác? Thành ra ḿnh làm cho người ta khổ, không biết họ có khổ không, nhưng mà ḿnh khổ trước! Ngậm máu phun người, trước dơ miệng ḿnh! Cuộc đời nó đă tạm bợ rồi, việc ǵ đáng nói, quá cần thiết phải nói th́ nói, c̣n cái ǵ bao dung được, tha thứ, khuyết hóa, mà không nên sắt máu ...

"Cật ta khuy xứ nguyên vô ngại
Thoái nhượng tam thân dạ bất thường
Xuân nhật tài khan dương liễu lục
Thu phong hựu kiến cúc hoa hoàng"

Hai câu đầu nói cái sự vô thường chuyển biến của cuộc đời,trong đó có chúng ta. Mới ngày nào vô ở điệu mười ba tuổi, rồi đi du học lúc ba mươi chín tuổi, rồi bây giờ bảy mươi, tết này c̣n hai ba tháng ǵ bảy mươi mốt rồi! Thầy muốn đầu tóc không bạc nó vẫn bạc, răng không rụng nó vẫn rụng, lưng không c̣m nó vẫn c̣m, Xuân nhật là ngày xuân, tài khan là mới thấy, dương liễu lục là cái xanh mướt của cây dương liễu; nhưng mà gió thu đến ... mùa thu đến th́ sao? "Hựu kiến cúc hoa hoàng", gió thu đến th́ hoa cúc vàng báo hiệu mùa thu đă đến. Mùa thu là ǵ? Mùa lá rụng:

"Rặng liễu đ́u hiu đứng chịu tang
Tóc buồn xơa xuống lệ ngàn hàng
Đây mùa thu tới, mùa thu tới
Với áo mơ phai dệt lá vàng
Hơn một cành hoa đă rụng cành
Trong vườn sắc đỏ rửa màu xanh
Những luồng rung rẩy rung rinh lá
Bao nhánh khô gầy xương mỏng manh
Thỉnh thoảng nàng trăng tự ngẩn ngơ
Non cao khởi sự nhạt sương mờ
Đă nghe rét mướt luồn trong gió
Đă vắng người sang những chuyến đ̣
Mây vẫn từng không chim bay đi
Khí trời u uất hận chia ly
Ít nhiều thiếu nữ buồn không nói
Tựa cửa nh́n xa nghĩ ngợi ǵ?"
 

Minh Quang posted November 4, 2001

[Xem Tiếp Phần Sau]

Up Vọng Kiến Mười Điều Biện Ma Đại Lễ Rằm Tháng Giêng Bát Nhă Tâm Kinh - SC Như Thủy Lược Sử Phật Thích Ca Pháp Môn Tu Tắt Khuyến Thế Ca 1 Tánh Không Luận So Sánh Kinh Pháp Cú 1 Trí Huệ Là Ǵ Chỉ Nguyệt Lục Cúng Cháo - Nguyên Tạng Bài Giảng Phật-Đản - Thích Như Tấn Người T́m Leo Núi Chỉ Có Bản Đồ - Thích Thanh Từ