Chùa Hải-Đức in Jacksonville

[Home] [Up] [Điểm Sách] [Sutras] [Dharma Talks] [GĐPT] [Sinh Hoạt] [Our Activities] [Kinh] [Pháp Thoại audio mp3] [Tin Tức Phật Giáo] [Thuyết Pháp] [Thơ Văn] [Phật Học] [Tụng Kinh] [Nghi Lễ - Rituals]

Mục-liên bản hạnh

 

Hoàng Xuân-Hăn

phiên âm từ bản nôm, hiệu-đính và chú-thích

 

 

Dẫn

 

Sau đây là chuyện đức Bồ-tát Mục-liên soạn bằng Việt-ngữ xưa , theo thể lục-bát, để Phật-tử nhớ và tôn-sùng một vị La-hán có tiếng rất hiếu-hữu, đă cứu mẹ ra khỏi Địa-ngục. Cũng nhờ hành-động của Ngài mà nay có lễ Vu-lan ngày rằm tháng bảy để báo-hiếu cho tổ-tiên.  

Bồ-tát người Bắc-Ấn-độ, vốn tên Maudgalyâyana, hoặc Moggalâna. Người Trung-quốc đă phiên ra chữ Hán mà ta đọc là Mục-kiện-liên hoặc gọi tắt là Mục-liên. Mục-liên là một trong mười vị đệ-tử cao nhất của đức Phật. Là con nhà phú-hữu, trái ư với cha mẹ, Ngài đi tu đạo Bà-la-môn, thành bực thầy có tới năm mươi đệ-tử, và nổi tiếng giỏi các phép thần-thông. Nhưng chưa toại ư với đạo-lí ḿnh đă học, Ngài kết bạn với một đồng-chí xá-lị-phất (çariputra) đến kinh-đô Vương-xá-thành (Radjagriha) của nước ḿnh Ma-kiệt-đề (Magadha) để học-hỏi sáu thầy Bà-la-môn nổi tiếng. Nhưng cũng không toại nguyện. Trong sáu thầy ấy, có San-xà-da (Sajaya) mách cho biết rằng thái-tử Thích-ca-mâu-ni (çakyamouni) đă tu đắc-đạo và sắp tới Vương-xá-thành thuyết-pháp. Hai người bèn đợi. Lại có bạn của Xá-lị-phất là Át-bệ (Açvajit) đem đạo-lí của đức Phật kể lại cho nghe, hai người xin qui-y và theo đức Phật, rồi nên hai vị đệ-tử rất cao trong Phật-giáo. Đức Phật đă rất chú-trọng đến hai người, khẳng-định rằng cả hai sẽ thành Phật, và coi Mục-liên là đệ-tử thần-thông bậc đầu.  

Phật-tử đời sau chú-ư nhất vào truyền-thuyết chuyện bà mẹ Mục-liên, tên là Thanh-đề, bị đày vào ngục A-t́ v́ bà có ác-tâm. Mục-liên thương mẹ, bèn xin Phật giúp đi cứu. Phật bảo nhân ngày rằm tháng bảy là ngày chư-tăng "ra hạ" mà làm lễ trai-đàn xin chư-tăng cầu xá tội cho mẹ. Phật lại cho một cái gậy bít thiếc có phép mở cửa khi gậy gơ vào, và Phật trỏ cho Mục-liên biết mẹ bị giam ở ngục nào? Nhờ vậy, Mục-liên t́m được nơi mẹ bị đày; rồi nhờ ngục-tốt gọi mẹ ra nhận mặt. Thanh-đề nói không có con nào tên Mục-liên. Mục-liên phải giải-thích rằng đó là hiệu sau khi tu chứng-quả. Mẹ mừng và ra ngục với con. Mục-liên mời mẹ ăn chuối. Bà bóc vỏ, vứt xuống đất, những tù-nhân khác muốn lượm ăn. Bà bèn lấy chân dày cho nát. Con biết mẹ c̣n nghiệp-chướng; ḷng buồn, nhưng cũng làm phép dâng mẹ bát cơm trắng. Mẹ mừng, và ăn cơm; nhưng khi cơm sắp vào miệng th́ lại hoá ra than. Phật cũng không độ được kẻ ác-tâm; Thanh-đề lại phải luân-hồi làm kiếp chó để tự-tu thêm. Nhờ con tu-hành, chư-tăng giúp cứu, ba năm sau, bà mới trở lại kiếp người.  

Văn-kiện sau đây kể lại chuyện nầy bằng quốc-âm, thể lục-bát dễ hiểu, dễ nhớ để giáo-hoá phật-tử nước ta. Giá-trị bản văn không hơn những chuyện cổ-tích bằng văn lục-bát đời Lê c̣n lại ngày nay. Chữ vần nhiều nơi chọn vụng. Quí là về phương-diện cổ-ngữ Việt. Trong chính-văn ngắn-ngủi , chỉ có 162 vế (1134 từ) mà văn-bản c̣n giữ được khá nhiều từ cổ (tôi viết tắt bằng ám-hiệu "t.c." trong ṿng đơn), hoặc nghĩa cổ, hoặc âm cổ bằng cách đổi âm trắc ra âm bằng (tôi viết tắt bằng ám-hiệu "b.â." trong ṿng đơn).  

Một tính-cách khác của Phật-giáo đời Lê cũng thấy trong văn nầy: ấy là "Tam giáo tĩnh hành": những quan-niệm Lăo và Khổng được ghép vào trong chuyện Phật-giáo. Ví như nói đến lễ Trung-nguyên, tức rằm tháng bảy, nói đến chữ Nhân trong cách xử-thế, lại không quên ơn Vua và chúc nước vững-bền.  

Tuy văn-bản nôm không mang thời-điểm khắc, nhưng chữ nôm cổ, từ-ngữ cổ vẫn c̣n. Vả lại tôi được thấy bản in nầy đóng cùng với một sách khác có tựa khắc năm 1731 (Vĩnh-thọ tam niên), một loại sách có chữ nôm mà tự-dạng c̣n mới hơn, dùng bởi các thiền-sư Tam-giáo để làm những lễ trai-đàn (tên sách là Công-văn dịch đ́nh bài-biện các đàn). Tôi nghĩ rằng văn-bản nầy đáng được coi là khắc tự đời Lê, trước 1731. Chữ khắc khá chính-xác, tuy rằng cũng có chữ không thành h́nh hoặc lầm ra chữ khác. Có chữ mà tôi chữa v́ chắc sai hoặc nghi sai, th́ tôi sẽ dùng ám-hiệu "ng." trong ṿng đơn, nghĩa là: nguyên là. Trong bản phiên-âm, tôi cũng chú-giải những từ tối nghĩa, viết bằng chữ xiên trong ṿng đơn liền sau những chữ ấy. Tôi cũng sẽ xếp các từ được chú-giải ấy vào một phần tự-vựng đặt cuối sách. Sau các từ, sẽ có những số mă trỏ vế mang từ ấy và có chữ mang cả chú-thích nữa. sau nầy, nếu có nhịp, tôi sẽ phiên âm bài tựa sách Cung văn dịch đ́nh bài biện các đàn và cho phụ vào đây.

 

Ngày 4 tháng 9 năm 1994, PL 2538

Hoàng Xuân-Hăn

 

 

Mục-liên tu đạo

 

1 Tích xưa Đức Bụt Mục-Liên

Thương mẹ t́m đến Tây-thiên tu-hành

Ba năm chứng-quả viên-thành

Một bát một ḿnh nhẫn-nhục từ-bi

 

Mẹ ác bị đày

 

5  Thanh đề (tên mẹ) từ thủa sinh-li (sinh ra)

Tội nặng, sa ngục A-t́ khốn thay!

Diêm-vương đôi-hỏi (vặn tra) đ̣i ngày (nhiều ngày)

Dương-gian thiện ác, biết hay ca (t.c.: tại) ḷng

Khán-quan kiểm-bộ tiên-đồng (kẻ coi sổ giữ ngục)

 

10 Mở sổ ṛng-ṛng biết sự ngay gian

Thanh-đề nết ở đá-đoan (t.c. đa-doan)

Thấy người đói khát cơ-hàn chẳng thương

Sát-hại lục-súc ngưu dương (trâu dê)

Tổn tha vật-mệnh (sinh-mệnh chúng), phỉ (nhạo) thường báng tăng

 

15  Cho nên quả-báo chẳng hằng (quái gở)

"Nhị tác nhị thụ" (mầy làm mầy chịu), đọa chưng (rơi vào) U-đồ (đường tối: Âm-phủ)

 

Mục-liên t́m mẹ

 

Con t́m mười cửa Phong-đô

Chẳng thấy từ-mẫu, biết hồ (biết là) làm sao

Trở về bạch Bụt thấp cao:

 

20  ((C̣n có ngục nào, vâng phép lại đi ))

Bước qua khỏi dặm Bách-ḱ

Coi thấy cửa ngục thành-tŕ ghê thay!

Tích-trượng (gậy bít thiếc) cầm ở ca (t.c: 8) tay

Gơ vào cửa ngục, mở bày song-song

 

25  Ngưu-đầu ngục-tốt (kẻ giữ ngục có đầu trâu) tây đông

Vâng phép đều cùng phóng xá tội-nhân

Thấy mẹ khổ-hải (bể khổ) trầm-luân

Bằng dao cắt ruột mười phần quặn đau

Thanh-Đề mới bảo trước sau:

 

30 (( Mẹ phải cơ-cầu (đói khổ), nhiều nỗi gian-nguy

(( Từ ngày thác xuống Âm-ti

(( Mẹ phải cầm ngục A-t́ khốn nay

(( Ơn con báo-bổ làm chay

(( Phá được ngục nầy, mẹ mới thoát thân

 

35 (( Chẳng c̣n bén chút phàm-trần

(( Tổ-tiên nội ngoại, song-thân hoà đồ (tất cả)

(( Được ngồi cửu-phẩm (cao chín bậc) Tiên-đô

(( Tống-thực Thiên-trù (bếp Trời cho ăn), hỉ-xả từ-bi ))

 

Cứu mẹ khỏi tù

 

Mục-Liên thủa ấy mới ( ra? ng. là) đi

40 T́m chẳng thấy mẹ, ngồi th́ hoà (cả) lo

Mười tám cửa ngục rạc (t.c. giam) tù 

Thương mẹ thay là! T́m chẳng thấy đâu

Ḍng-ḍng nước mắt thấm bâu (t.c.tay áo; ng: dâu)

(( Mẹ ơi mẹ hởi! ở đâu  Thương nầy! ))

 

45 Bụt bảo Mục-Liên rằng bay (t.c. như vầy) :

(( Mẹ Ngươi bấy-chầy (bấy lâu) cầm ở Phong-đô

(( Mười tám cửa ngục rạc tù

(( Non cao cồn-cộn, Phong-đô rái dàng (đáng sợ) ! ))

Mục-Liên coi thấy chẳng đang

 

50 Tay cầm tích-trượng gơ ngang cửa tù

Thanh-Đề ra hỏi sự-do:

(( Người nào hay đến Phong-đô chốn nầy? ))

Mục-Liên thưa lời rằng bay (45)

(( Tớ đi t́m mẹ chốn nầy, là Nuôi (t.c. thưa Ông)

 

55 (( Bụt đă bảo tớ mọi lời

(( Ơn Nuôi (t.c. Ông, Bà) đ̣i bảo mẹ nầy ra đây ))

Quỉ-sứ (ng: Ơn sứ) vào bảo một giây (chóng):

(( Có Mục-Liên Thầy t́m mẹ phu-nhân ))

Thanh-Đề măng (t.c. nghe) tiếng, than thân:

 

60 (( Mục-Liẽn tên ấy, phu-nhân khôn (khó) nh́n

(( Dương-gian, là vóc (thân) con min (t.c. ta)

(( Tên th́ (ng: ngày) chẳng phải Mục-Liên đâu là ))

Quỉ-sứ khi ấy lại ra:

(( Mục-Liên chẳng phải con bà thân-sinh ))

 

65 Mục-Liên lại bảo phân-minh

Dẫn-dụ sau trước chân-t́nh cho hay:

(( Mẹ sinh ra vóc (61) thật rày

(( Xuất-gia làm Thầy, cải hiệu Mục-Liên

(( Đêm ngày thương mẹ đi t́m

 

70 (( Bụt cho một trượng tích-kim (thiếc) con gầy (gậy b.â.)

(( Thấy vậy t́m đến chốn nầy

(( Ơn Nuôi (56) ngày rày bảo Mẹ ra đây ))

Quỉ-sứ vào bảo một giây (57)

Thanh-Đề mừng giă các rày tù-nhân:

 

75 (( Con tôi có nghĩa thập-phân (hoàn-toàn)

(( Xin ra cho biết, kẻo phần đợi trông ))

Thanh-Đề ra cửa Đông-phong

Mục-Liên coi thấy cúc-cung (cúi ḿnh) tạ-từ

Đôi hàng nước mắt bằng mưa

 

 80 Ôm mẹ hoà (t.c.mà) khóc qua ư (t.c.quá chừng) thương nầy:

(( Th́-vần (vận b.â.) quả-báo chẳng tây (t.c.tư, riêng)

(( Nhị tác nhị thụ" (16), ai rày chịu cho

(( Bấy-chầy (46) Mẹ thác Phù-Đồ (Âm-phủ)

(( Mẹ ôi! Quả-báo Phong-Đô nhật-dà (dạ b.â.: đêm ngày)

 

85 (( Áo-ăn (ăn-mặc) làm thấy xấu-xa

(( Ba năm tù-rạc thật là gian-nguy

(( Bây-giờ chẳng có của chi

(( Th́-trân quả-thực (trái ngon đúng mùa) Mẹ th́ xá (t.c.hăy) ăn))

 

Mẹ c̣n tính ác

 

Ḷng (mẹ) c̣n toan ( nghĩ ) dữ làm ngần (t.c.quen)

 

90 Ăn chuối bỏ vỏ; tù-nhân ăn mày

Chẳng cho, lấy chân đạp dày

Mục-Liên coi thấy, thương thay cong (t.c.:trong) ḷng:

(( Thể-âu (t.c.hẵn là) quả-báo làm xong (t.c.thật thế)

(( Ước làm sao khỏi thoát ṿng u-minh ))

 

95 Mục-Liên niệm-cứu hương-kinh

Hoá bát cơm trắng, hoá h́nh mẹ ăn

Thanh-Đề chịu chẳng làm ngần (89)

Và chưa đến miệng, cơm rày (liền ?) ra than

Mục-Liên nước mắt hoà (t.c.cả) chan (đầy)

 

100 (( Mẹ ơi mẹ hởi! Bàn-hoàn (bâng-khuâng) thương thay!

(( Thể-âu (93) quả-báo c̣n chầy (t.c.lâu)

(( Mẹ con nhiều nỗi đắng cay trăm đường ))

 

Mẹ bị thêm kiếp chó

 

Thanh-Đề chịu những tư-lương (lí-luận)

Đọa làm thân chó, chực trường (dài) ba năm

 

105 Ḍng ḍng nước mắt chiêu đăm (t.c.tả hữu)

Chịu làm thân chó cổ câm (kim) khác loài

No (t.c.đủ) ngày mới được làm người

chưng quả-báo chẳng sai đâu là

Thụ tội khốn-khổ ai qua

 

11O Rày mới cốc (t.c.:biết) tính, sự nầy biết hay

Nhớ ơn có Mục-Liên Thầy

Minh tâm kiến tính (rơ tâm thấy tính) thuả nầy ai qua

Dựng làm Thủy Lục trai-gia (lễ chay thủy bộ)

Kim-ngân châu-báu phát ra làm ngần (89)

 

115 Trước là báo đức từ-thân

Sau là Thất-tổ (bảy đời trên cha) trầm-luân hoá-hồn

 

Mục-liên cứu mẹ

 

Cùng nhờ Đại-Pháp Không-môn

Bao nhiêu hoành-mệnh (sinh mệnh) đẳng-hồn thoát ra

Tụng kinh liên-tiếp nhật-dà (84)

 

120 Khai phương (mở lối), phá ngục khắp hoà (cả) làm nơi (các chỗ)

Chuyển luân (quay bánh xe) Pháp, trống vang trời

Thỉnh Thập-phương Phật hộ nơi chứng-đàn (đàn cầu xin)

Thinh-văn (đệ-tử được nghe Phật) Bồ-tát hai bên

Đồng trợ công-đức mạn-viền (viên b.â: đầy đủ) thuả nay

 

125 Tụng kinh Huyết-bồn (tên kinh gán cho Mục-liên) khi nay

Trung-Nguyên (lễ rằm tháng bảy) xá tội thoát rày Phong-Đô

Bao nhiêu địa-ngục lao-tù

Cùng được thoát cả Tiên-đô thanh-nhàn

 

 Mục-Liên cứu mọi người

 

Mục-Liên nhớ đức Từ-nhan

 

130 Măn-viên (124) bát-độ (dựng đặt) trai-đàn tiến-tu

Huyết-bồn (125) đẳng chúc Cửu-Ngu (chín đời si-mê?)

Nhiễu đàn tam táp (đi quanh đàn ba ṿng) Phong-Đô rành-rành

Bao nhiêu tù-ngục lạc-h́nh (trại giam)

Bụt liền xá tội, siêu-sinh làm ngần (89)

 

135 Thanh-Đề từ ấy thoát thân

Khỏi loài cầm thú cổ-câm (kim) từ rày

Nhờ ơn có Mục-Liên Thầy

Các các môn ngục đều rày hoá Tiên

Ai ai hưởng lộc tự-nhiên

 

140 Thất- tổ Cửu-huyền (chín đời trước) đều được hoá sinh

Lễ trung-nguyên và ḍng tam-giáo

Cam-lồ (sương ngọt) nước rưới tĩnh-thanh (trong-trẻo)

Làu-làu kim-tướng (ḿnh Phật) toạ b́nh (màn che) liên-hoa

Thiều (đàn), tiêu (sáo), nhạc vỗ, xướng ca

Bảy hàng cây báu rà-rà nở đua

 

145 Trung-Nguyên (126) phóng-xá lao

Mục-Liên tiếp-dẫn, Diêm-phù sạch không

Từ rày đắc đạo thành công

Muôn năm hưởng phúc, Quốc-trung khoẻ bền

Viên-dung (thông suốt) báu-phiệt (bè từ-bi) vạn tuyền

 

150 Hữu tội, vô tội, thoát liền lâng-lâng

Thủy thanh (nước trong) nguyệt hiện trừng-trừng (suốt suốt)

Một cơn gió thổi quét chưng (t.c. ấy) bụi trần

Ai ai đội đức Hoàng-ân (nhà Vua)

Thập-bát địa-ngục làm ngần (89) hỉ-hoan

 

155 Ngưu-đầu, mă-diện thiên ban (ngh́n thứ quỉ giữ ngục)

Đều th́ phóng-xá khải-hoàn (thắng về) Thiên-quân (đồn Trời)

Khuyên người thiện-tín xa gần

Xá (t.c.hăy) tu cho chín, chữ nhân chớ dời

Độc dữ quả-báo vô-sai

 

160 Ai hoà (t.c.mà) giữ được, ấy mai được tuyền

Hạnh nầy truyền để thiên niên (ngh́n năm)

 

162 Mục-Liên thành Phật, thành Tiên chép làm ./.

 

Nam Mô A-di-đà Phật

Thiên-Tử Vạn vạn niên chi thọ

 

 

 

Paris ngày trước Trung-nguyên năm Giáp Tuất

Phật-lịch 2538 (C.l. 1994)

 

Hoàng Xuân-Hăn phiên-âm từ bản Nôm và chú-thích

 

 

 

Mục - lục

 

Tiểu-đề                                                            số vế    từ vế

     

Mục-Liên tu đạo                                               4         1

Mẹ ác bị đày                                                    12        5

Mục-Liên t́m mẹ                                              22        17

Cứu mẹ khỏi tù                                                 50        39

Mẹ c̣n tính ác                                                  14        89

Mẹ bị thêm kiếp chó                                         26        103

Mục-Liên cứu mọi người                                  12        129

Lễ Trung-nguyên và ḍng Tam-giáo                  22        141

Hết                                                                   162      162

 

 

Bảng dẫn tiếng cổ

 

 

Áo ăn                           85

Bạch                            19

Bàn hoàn                      100

Báo bổ                         33

Bay (x Rằng)                45; 53

Bằng                            28; 79

Bâu                              43

Ca                                8; 23

Câm                             136

Cầm                             32; 46

Cong                            92

Cốc                              110

Cồn-cộn                       48

Cơ-cầu                         30

Chan                            99

Chầy                            46; 83; 101

Chiêu đăm                    105

Chưng                          16; 152

Chứng                          3; 122

Dà                                84; 119

Dàng                            48

Đá-đoan                       11

Đăm (x. Chiêu)             105

Đoạ                              16; 104

Đ̣i                               7

Đồ                               36

Đôi hỏi                         7

Gầy (= gậy)                  70

Giây(x. Một)                57; 73

Hằng                            15

Hoà: cả                        36; 40; 99; 120

Ḥa: mà                       80

Hồ                               18

Khỏe bền                     148

Khôn                            60

Làm nơi                        120

Làm ngần                     89; 97; 114; 134; 154

Làm xong                     93

Lạc (x. Rạc)                 133

Măng                           59

Min                              61

Một giây                       57; 73

No                               107

Nuôi                             54; 59; 72

Phỉ                               14

Qua ư                          80

Rạc                              41; 47; 86

Rái                               48

Sinh li                          5

Tây (riêng)                   81

Tây đông                     25

Toan                            89

Tư-lương                     103

Thầy                            58; 68; 137

Thể-âu                         93; 101

Viền (= viên)                124

Vóc                              61; 67

Xá                                88; 158

 

 Minh Quang posted October 10, 2005


[Home] [Up] [Kệ Hồi Tâm] [Quan Âm Thị Kính] [Đạo Phật A Phú Hăn] [Bồ Tát Quan Thế Âm] [Tây Du Kư] [Những Ngày Tù Chung Với Ông Đạo Dừa] [Truyện Săi Văi] [Lô Sơn Chân Diện Mục] [Vụ Án Một Người Tu] [Chùa Trà Am] [Du Địa Ngục Kư] [Truyện Tích Phật Giáo] [Tế Điên Ḥa Thượng] [Tứ Chúng Đồng Tu] [Truyện Tích Quan Âm - Mục Lục] [Mùi Hương Trầm - Mục Lục] [Mục-liên bản hạnh] [Thiền Sư Minh-Hải và Tổ Đ́nh Chúc-Thánh] [Lễ Hội Cổ Truyền Tại Phố Cổ Hội-An] [Trong Động Tuyết Sơn] [Bán Con Vào Chùa - Nhuận Pháp] [Cư Trần Lạc Đạo Phú] [Sự Tích Tây Du Phật Quốc] [Bhutan Có Ǵ Lạ? - Như Điển] [Phật Giáo Với Con Người - Thích Như Điển] [Tôi Làm Phi Công - Thích Như Điển] [Chuyện Phật-Đản Trong Văn Nôm Xưa - Hoàng Xuân Hăn] [Hành Hương Nước Phật Nhân Mùa Đản Sinh PL 2550] [Hành Hương Xứ Phật Khắp Nơi Trên Thế Giới - Mường Giang] [Ḷng Thương Yêu Sự Sống 1 - HT Thích Trí Chơn] [Những Đóng Góp To Lớn Của Các Học Giả Anh Quốc] [Sức Mạnh Của Ḷng Từ] [Nhà Sư Vướng Lụy 1 - 5] [Đại Đế Asoka - HT Hộ Giác] [Cuộc Sống Ở Nhật Bản - Nguyễn Đ́nh Đăng] [Nhật Kư Dharamsala - Không Quán]